یکی از عوارض نادر واریس آمبولی ریه است. این عارضه اگرچه نادر است اما نسبتاً جدی است و می تواند زندگی فرد را تهدید کند. به دلیل ایجاد رگ های واریسی در پاها، ممکن است لخته های خون در سیاهرگ های عمقی پا ایجاد شوند. در صورت عدم درمان، این لخته های خونی می توانند به سمت ریه ها حرکت کرده و عوارض بیشتری را ایجاد کنند.
آمبولی ریه چیست و چگونه اتفاق می افتد؟
آمبولی ریه به انسداد در یکی از شریان های ریوی شما گفته می شود. در بیشتر موارد، آمبولی ریه ناشی از لخته های خونی است که از وریدهای عمقی پاها و به ندرت از سیاهرگ های سایر قسمت های بدن به سمت ریه ها حرکت می کنند (ترومبوز ورید عمقی در نتیجه وریدهای واریسی). لخته خونی که در یک رگ خونی در یک ناحیه از بدن تشکیل می شود، شکته شده و به ناحیه دیگری از بدن می رود، آمبولوس نامیده می شود. آمبولوس میتواند در رگ خونی قرار بگیرد و مسیر خونرسانی به یک اندام خاص را مسدود کند. به این انسداد رگ خونی توسط آمبولوس، آمبولی میگویند. از آنجایی که لختههای خونی جریان خون به ریهها را مسدود میکنند، آمبولی ریه میتواند زندگی بیمار را به خطر بیندازد. اما اگر درمان هرچه سریعتر انجام شود، تا حد زیادی خطر مرگ را کاهش میدهد. انجام اقداماتی برای جلوگیری از لخته شدن خون در پاها به محافظت از شما در برابر آمبولی ریه کمک میکند.
چه کسانی بیشتر در معرض خطر آمبولی ریه هستند؟
اگرچه هرکسی ممکن است دچار لخته شدن خون و در نتیجه آن آمبولی ریه شود، اما عوامل خاصی وجود دارند که میتوانند خطر ابتلا به این مشکل را افزایش دهند. اگر شما یا یکی از اعضای خانواده خود در گذشته به لخته خون وریدی یا آمبولی ریه مبتلا شده باشید، در معرض خطر بیشتری قرار دارید. علاوه بر این، برخی از مشکلات پزشکی و روشهای درمانی نیز میتوانند شما را در معرض خطر بیشتری قرار دهند، مانند:
- بیماری قلبی: بیماری قلبی عروقی، به ویژه نارسایی قلبی، احتمال تشکیل لختههای خونی را افزایش میدهد.
- سرطان: برخی از سرطانها به ویژه سرطان مغز، تخمدان، لوزالمعده، روده بزرگ، معده، ریه و کلیه و سرطان هایی که متاستاز داده و در کل بدن پخش شدهاند میتوانند خطر لخته شدن خون را افزایش دهند. همچنین، شیمی درمانی نیز احتمال بروز این خطر را افزایش میدهد. زنانی که در خود یا سایر اعضای خانواده سابقه سرطان سینه داشتهاند یا شخصی در خانواده آنها تاموکسیفن یا رالوکسیفن مصرف میکند نیز در معرض خطر آمبولی قرار دارند.
- عمل جراحي: جراحی یکی از علل اصلی لخته شدن خون محسوب میشود. به همین دلیل، در برخی موارد قبل و بعد از جراحیهای سنگین مانند تعویض مفصل، داروهایی برای جلوگیری از لخته شدن خون تجویز میشود.
- اختلالاتی که باعث لخته شدن خون میشوند. برخی از اختلالات ارثی بر خون تأثیر میگذارند و احتمال لخته شدن خون را بالا میبرند. سایر اختلالات پزشکی مانند بیماریهای کلیوی نیز میتوانند خطر لخته شدن خون را افزایش دهند.
علاوه بر موارد بالا، بی تحرکی و ورزش نکردن نیز میتواند خطر ابتلا به آمبولی ریه را افزایش دهد:
- استراحت در رختخواب. استراحت کردن در رختخواب برای مدت طولانی پس از جراحی، حمله قلبی، شکستگی پا، ضربه یا هر بیماری جدی دیگری شما را در معرض لخته شدن خون قرار میدهد. هنگامی که اندام تحتانی شما برای مدت طولانی به صورت افقی باشد، جریان خون وریدی کند میشود و خون در پاها جمع شده و گاهی اوقات منجر به لخته شدن خون میشود.
- سفرهای طولانی. نشستن در یک وضعیت بسته در طول سفرهای طولانی با هواپیما یا ماشین باعث کاهش جریان خون در پاها میشود. این وضعیت میتواند به تشکیل لختههای خون در رگهای شما کمک کند.
سایر عوامل که میتوانند منجر به آمبولی ریه شوند عبارتند از:
- سیگار کشیدن: با وجود اینکه هنوز دلیل علمی دقیقی برای آن مشخص نشده است، اما استفاده از تنباکو برخی از افراد را در معرض خطر آمبولی ریه قرار میدهد، به ویژه هنگامی که این مورد با سایر عوامل خطر ترکیب شود.
- اضافه وزن. اضافه وزن خطر لخته شدن خون را افزایش میدهد، به ویژه در افرادی که سایر عوامل خطر را نیز دارند.
- مصرف استروژن: استروژن موجود در قرصهای ضد بارداری و همچنین استفاده از آن در درمانهای جایگزینی هورمونی میتواند احتمال لخته شدن خون را افزایش دهد، به خصوص اگر سیگار میکشید یا اضافه وزن دارید.
- بارداری. فشاری که وزن کودک به وریدهای لگن وارد میکند، میتواند باعث کند شدن جریان بازگشت خون از پاها شود. زمانی که جریان خون کند یا خون در پاها جمع شود، احتمال تشکیل لخته وجود دارد.
علائم آمبولی ریه
علائم آمبولی ریه میتواند در افراد مختلف متفاوت باشد. این علائم بسته به اینکه چه مقدار از ریه شما درگیر شده است، اندازه لختههای خون چقدر است و اینکه آیا شما بیماری زمینهای ریوی یا قلبی دارید یا خیر متفاوت خواهد بود.
علائم و نشانههای رایج آمبولی ریه عبارتند از:
- تنگی نفس: این علامت معمولاً به طور ناگهانی بروز میکند و همیشه با تلاش بیشتر بیمار برای نفس کشیدن بدتر میشود.
- درد قفسه سینه: ممکن است احساس کنید دچار حمله قلبی شدهاید. درد در قفسه سینه شما اغلب تیز است و زمانی که عمیق نفس میکشید احساس میشود و اغلب مانع از کشیدن نفس عمیق میشود. همچنین ممکن است هنگام سرفه کردن و خم شدن نیز احساس شود.
- سرفه: ممکن است سرفه شما همراه با خلط خونی یا خون باشد.
سایر علائم و نشانههایی که میتواند همراه با آمبولی ریه رخ دهد عبارتند از:
- ضربان قلب سریع یا نامنظم
- سبکی سر یا سرگیجه
- تعریق شدید
- تب
- درد یا تورم ساق پا یا هر دو، که بروز این علائم در ساق پا معمولاً ناشی از ترومبوز ورید عمقی است.
- پوست سرد و بی رنگ (سیانوز)
تشخیص آمبولی ریه
تشخیص آمبولی ریه (PE) اغلب دشوار است زیرا علائم آن بسیار شبیه به علائم سایر بیماریهاست. همراه با یک تاریخچه پزشکی کامل و معاینه فیزیکی، پزشکان آزمایشاتی را برای تشخیص آمبولی ریه تجویز میکنند که ممکن است شامل موارد زیر باشد:
اشعه ایکس قفسه سینه
این آزمایش تصویربرداری برای بررسی ریهها و قلب استفاده میشود. اشعه ایکس قفسه سینه اطلاعاتی در مورد اندازه، شکل، کانتور و محل آناتومیک قلب، ریهها، برونشها (لولههای تنفسی بزرگ)، آئورت و شریانهای ریوی و مدیاستن یا میان سینه (ناحیهای در وسط قفسه سینه که ششها را از هم جدا میکند) ارائه میدهد.
اسکن تهویه-پرفیوژن (اسکن V/Q)
برای این آزمایش رادیولوژی هستهای، مقدار کمی از یک ماده رادیواکتیو برای کمک به بررسی ریهها استفاده میشود. اسکن تهویه، تهویه یا حرکت هوا به داخل و خارج برونشها و برونشیولها را ارزیابی میکند. اسکن پرفیوژن جریان خون در ریهها را ارزیابی میکند.
آنژیوگرافی ریه
این نوع تصویربرداری اشعه ایکس از رگهای خونی برای ارزیابی مشکلات مختلف مانند برآمدگی رگ خونی، باریک شدن یا انسداد رگ خونی استفاده میشود. یک رنگ (کنتراست) از طریق یک لوله انعطاف پذیر نازک به شریان بیمار تزریق میشود. این رنگ باعث میشود رگهای خونی در اشعه ایکس نمایان شوند.
توموگرافی کامپیوتری (CT یا CAT scan)
سی تی اسکن نوعی آزمایش تصویربرداری است که با استفاده از اشعه ایکس و کامپیوتر انجام میشود. سی تی اسکن جزئیات استخوانها، ماهیچهها، چربی و اندامها را نشان میدهد. سی تی همراه با کنتراست تصویر رگهای خونی در ریهها را با دقت و جزئیات بیشتری نشان میدهد. کنتراست ماده رنگ مانندی است که به داخل سیاهرگ تزریق شده و باعث میشود اندام یا بافت مورد نظر به وضوح در اسکن نمایان شود.
تصویربرداری رزونانس مغناطیسی(MRI)
این آزمایش تصویربرداری از ترکیب میدان مغناطیسی، فرکانسهای رادیویی و کامپیوتر برای ایجاد تصاویر دقیقی از اندامها و ساختارهای بدن استفاده میکند.
سونوگرافی دوبلکس(US)
این نوع سونوگرافی عروقی برای معاینه جریان خون و ساختار رگهای خونی در پاها انجام میشود. (لختههای خونی که در پاها ایجاد میشوند، اغلب از جای خود کنده شده و به داخل ریه میروند.) سونوگرافی دوپلکس از امواج صوتی با فرکانس بالا و یک کامپیوتر برای ایجاد تصاویری از رگهای خونی، بافتها و اندامها استفاده میکند.
تست های آزمایشگاهی
آزمایش خون برای بررسی وضعیت لخته خون، از آزمایشهایی مانند تست سطح D-dimer استفاده میکند. سایر تستهای خونی میتواند شامل آزمایش اختلالات ژنتیکی باشد که ممکن است یکی از دلایل لخته شدن غیرطبیعی خون باشد. همچنین، ممکن است گازهای خون شریانی بررسی شوند تا مشخص شود چه مقدار اکسیژن در خون وجود دارد.
الکتروکاردیوگرام(EKG)
الکتروکاردیوگرام یکی از سادهترین و سریعترین تستهایی است که برای بررسی عملکرد قلب استفاده میشود. الکترودها (پچهای کوچک و چسبنده) در نقاط خاصی روی سینه، بازوها و پاها چسبانده میشوند. الکترودها توسط سیمهایی از جنس سرب به دستگاه EKG متصل میشوند. با این دستگاه فعالیت الکتریکی قلب اندازهگیری، تفسیر و چاپ میشود.
درمان آمبولی ریه
اگر پزشک احتمال بدهد که آمبولی ریه دارید، برای آزمایشها و درمان بیشتر شما را به بیمارستان ارجاع میدهد. در بیمارستان، احتمالاً قبل از انجام هر گونه آزمایشی، یک داروی ضد انعقاد به شما تزریق میشود. داروهای ضد انعقاد از بزرگتر شدن لختههای خون و از تشکیل لختههای جدید جلوگیری میکنند. اگر آزمایشها تأیید کنند که آمبولی ریه دارید، پزشک در مورد روش درمان مناسب شما تصمیمگیری میکند. برخی از این روشهای درمانی عبارتند از:
داروهای ضد انعقاد
این داروها که به عنوان داروهای رقیق کننده خون نیز شناخته میشوند، توانایی تشکیل لخته خون را کاهش میدهند. بدین ترتیب به جلوگیری از بزرگتر شدن لخته و جلوگیری از تشکیل لختههای جدید کمک میکنند. به عنوان مثال میتوان به وارفارین و هپارین اشاره کرد.
فیبرینولیتیک درمان
این داروها که به آنها لخته شکن نیز گفته میشود، به صورت داخل وریدی برای شکستن لختهها استفاده میشوند. این داروها فقط در شرایط اضطراری که زندگی بیمار در خطر قرار دارد، استفاده میشوند.
فیلتر ورید کاوا
یک دستگاه فلزی کوچک که در ورید ونا کاوا (رگ خونی بزرگی که خون را از بدن به قلب باز میگرداند) قرار میگیرد، میتواند برای جلوگیری از حرکت لختهها به سمت ریهها استفاده شود. این فیلترها معمولاً زمانی استفاده میشوند که به دلایل پزشکی امکان استفاده از داروهای ضدانعقاد برای بیمار وجود نداشته باشد. همچنین در برخی موارد حتی در زمان درمان با ضدانعقادها نیز تکشیل لختههای خونی کنترل نمیشود یا اینکه مصرف این داروها مشکلات انعقاد خون را برای بیمار ایجاد میکند. در این شرایط نیز استفاده از فیلترها گزینه مناسبی است.
آمبولکتومی ریه
آمبلوکتومی ریه نوعی عمل جراحی برای برداشتن لخته خون است که به ندرت انجام میشود. این عمل معمولاً فقط در مواردی انجام میشود که لخته خون شما بسیار بزرگ است، به دلیل مشکلات پزشکی دیگر نمیتوانید از داروهای ضد انعقاد و/یا داروهای ترومبولیتیک استفاده کنید یا به آن درمانها پاسخ خوبی ندادهاید یا وضعیت شما ناپایدار است.
ترومبکتومی از راه پوست
یک لوله بلند، نازک و توخالی (کاتتر) از طریق رگ خونی به محل آمبولی هدایت میشود که به آن ترومبکتومی از راه پوست گفته میشود. این لوله توسط اشعه ایکس هدایت میشود. پزشک کاتتر را به سمت محل لخته خون هدایت میکند و از آن برای شکستن لخته، بیرون کشیدن آن، یا تجزیه آن با استفاده از داروی ترومبولیتیک استفاده میکند.
خطرات آمبولی ریه
آمبولی ریه میتواند زندگی بیمار را به خطر بیندازد. حدود یک سوم افراد مبتلا به آمبولی ریه که مشکل آنها تشخیص داده نشده و درمان نشدهاند زنده نمیمانند. اما زمانی که این بیماری به سرعت تشخیص داده و درمان شود، تعداد مرگ و میر ناشی از آن به طور چشمگیری کاهش مییابد.
آمبولی ریه همچنین میتواند منجر به فشار خون ریوی شود. وضعیتی که در آن فشار خون در ریهها و سمت راست قلب بیش از حد بالا است. هنگامی که شریانهای داخل ریههای شما دچار انسداد شدهاند، قلب شما باید سختتر کار کند تا خون را از آن رگها عبور دهد. در این صورت فشار خون را افزایش میدهد و در نهایت قلب شما را ضعیف میکند.
در موارد نادر، لختههای خون کوچک به طور مکرر و در طول زمان ایجاد میشوند که منجر به فشار خون مزمن ریوی یا فشار خون مزمن ترومبوآمبولیک ریوی میشود.
جلوگیری از بروز آمبولی ریه
جلوگیری از ایجاد لخته در وریدهای عمقی پاها (ترومبوز ورید عمقی) به پیشگیری از آمبولی ریه کمک میکند. این کار را میتوان با جلوگیری از افزایش اندازه رگهای واریسی انجام داد. درواقع، ترومبوز ورید عمقی نتیجه اصلی وریدهای واریسی درمان نشده است. به همین دلیل، اکثر بیمارستانها از یکی از روشهای زیر برای جلوگیری از بروز آمبولی ریه استفاده میکنند:
- رقیق کنندههای خون (ضد انعقادها). این داروها اغلب قبل و بعد از عمل جراحی به افرادی داده میشود که در معرض خطر لخته شدن خون قرار دارند. همچنین بیمارهایی که به دلیل حمله قلبی، سکته مغزی یا عوارض سرطان در بیمارستان بستری میشوند نیز این داروها را دریافت میکنند.
- جورابهای فشردهسازی. جورابهای فشردهسازی به طور پیوسته پاهای شما را منقبض میکنند و از این طریق به رگها و ماهیچههای پا کمک میکنند تا خون را بهطور مؤثرتری به سمت بالا حرکت دهند. این جورابها روشی ایمن، ساده و ارزان برای جلوگیری از رکود خون در حین و بعد از جراحیهای عمومی محسوب میشوند.
- بالا بردن پا. بالا بردن پاها در صورت امکان و همچنین در طول شب میتواند در پیشگیری از آمبولی ریوی بسیار موثر باشد. کف تخت خود را با کتاب یا هر وسیله دیگری ۴ تا ۶ اینچ (۱۰ تا ۱۵ سانتیمتر) بالا بیاورید.
- فعالیت بدنی. فعالیت و حرکت بدنی در اسرع وقت پس از جراحی میتواند به جلوگیری از آمبولی ریه و تسریع بهبودی کلی شما کمک کند. به همین دلیل است که پرستار شما را وادار میکند که حتی در روز جراحی از جای خود بلند شوید و علیرغم درد در محل برش جراحی، راه بروید.
- فشرده سازی پنوماتیک. این روش درمانی از کافهایی استفاده میکند که تا بالای ران یا بالای ساق پا کشیده میشوند. این کافها به طور خودکار با هوا باد میشوند و هر چند دقیقه یکبار باد آنها خالی میشود تا رگهای پا را ماساژ داده و فشار دهند تا جریان خون بهبود پیدا کند.
سوالات متداول
چه مدت طول می کشد تا آمبولی ریه درمان شود؟
درمان کامل آمبولی ریه می تواند هفتهها یا ماهها طول بکشد. حتی یک لخته سطحی که مشکلی بسیار جزئی است، ممکن است هفته ها طول بکشد تا از بین برود.
آیا آمبولی ریه به طور کامل بهبود پیدا می کند؟
اکثر افراد مبتلا به آمبولی ریه بهبودی کامل پیدا میکنند و عوارض طولانی مدتی را تجربه نمی کنند.
شانس زنده ماندن افراد مبتلا به آمبولی ریه چقدر است؟
در صورت عدم درمان، میزان مرگ و میر تا 30% است، اما در صورت درمان زودهنگام، میزان مرگ و میر به 8% کاهش مییابد.
آیا پیاده روی برای بیماران مبتلا به آمبولی ریه مفید است؟
فعالیتهای هوازی مانند پیاده روی، شنا، رقصیدن، و دویدن میتوانند به عملکرد بهتر ریههای شما پس از آمبولی ریه کمک کند.
چه غذاهایی خطر تشکیل لخته خون را بالا می برند؟
پزشکان میگویند که همان غذاهایی که به طور کلی برای سلامت قلب و عروق مضر هستند، میتوانند خطر لخته شدن خون را نیز افزایش دهند. این بدان معناست که باید از چربیهای ترانس ناسالم، چربیهای اشباع شده در لبنیات پرچرب و گوشتهای چرب و انواع قندها دوری کنید.
علائم هشدار آمبولی ریه چیست؟
برخی از علائم هشدار آمبولی ریه عبارتند از:
- تنگی نفس
- درد قفسه سینه که ممکن است هنگام تنفس بدتر شود.
- سرفه که ممکن است حاوی خون باشد.
- درد یا تورم پا
- کمردرد
- تعریق بیش از حد
- سبکی سر، سرگیجه یا غش کردن
- کبود شدن لبها یا ناخن ها
